Rozum publiczny między faktami a zasadami. Krytyka wizji sprawiedliwości Rawlsa

Nr rejestracyjny: 2013/09/N/HS5/00669
Podtyp wniosku: PRELUDIUM
Panel: HS5 – Normy i władza: prawo, nauki o polityce, polityka regionalna i społeczna
Tytuł projektu: Rozum publiczny między faktami a zasadami. Krytyka wizji sprawiedliwości Rawlsa
Kierownik: mgr Wojciech Ciszewski
Opiekun naukowy: dr hab. Beata Polanowska-Sygulska prof. UJ
Podmiot realizujący: Uniwersytet Jagielloński\Wydział Prawa i Administracji
Koszt ogółem 87 350

STRESZCZENIE [PL]

Problem badawczy projektu koncentruje się wokół idei rozumu publicznego – jednej z najważniejszych elementów politycznej teorii sprawiedliwości opracowanej przez Johna Rawlsa.

 

J. Rawls stoi na stanowisku, że pojęcie rozumności publicznej można rozpatrywać na dwóch płaszczyznach jej funkcjonowania. Po pierwsze, stanowi ona stały, faktycznie istniejący element praktyk współczesnych społeczeństw demokratycznych (wymiar deskryptywny rozumu publicznego); jednocześnie filozof twierdzi jednak, że kierowanie się rozumem publicznym w sprawach dotyczących sfery politycznej jest słuszne i powinno zostać sprecyzowane w formie powszechnie wiążących zasad (wymiar normatywny rozumu publicznego). Relacja łącząca dwa wymiary Rawlsowskiej propozycji stanowi newralgiczny punkt argumentacji na rzecz uprawomocnienia samych zasad. Filozof stara się umocować roszczenie swojej koncepcji do obowiązywania wyłącznie w oparciu o fakty i deskryptywne twierdzenia, które, w jego zamyśle, mają posiadać walor neutralności, a tym samym być akceptowalne dla każdego rozumnego i racjonalnie działającego obywatela. Problem badawczy projektu będzie ogniskował się właśnie wokół tej węzłowej kwestii, jaką stanowi przejście od faktów do zasad oraz uprawomocnienie roszczeń normatywnych rozumu publicznego.

 

Hipoteza badawcza projektu głosi, iż nie sposób uprawomocnić koncepcji rozumu publicznego w sposób całkowicie neutralny, czyli wyłącznie w oparciu o fakty dotyczące życia społecznego oraz oczywiste, honorowane przez wszystkich obywateli przekonania. Charakter przesłanek przyjmowanych przez Rawlsa jako aksjomaty rozumowania nie jest ani aksjologicznie obojętny ani w sposób oczywisty akceptowalny. Tego rodzaju aksjomatem jest, przede wszystkim, przyjęte przez filozofa normatywne rozumienie idei tolerancji. które objawia swoją preskryptywną treść w konstruowanych przez niego figurach systemu uzasadnienia: rozumnym pluralizmie, stabilności z dobrych racji oraz częściowym konsensie.

 

Dowiedzione niepowodzenie umocowania idei rozumu publicznego wyłącznie w faktach i tzw. wartościach politycznych, nie skutkuje jednak koniecznością całkowitego odrzucenia pomysłu Rawlsowskiego. Dla poprawnego normatywnego uprawomocnienia idei konieczne będzie jednak przeformułowanie znaczenia niektórych figur i pojęć składających się na polityczną koncepcję sprawiedliwości (w szczególności samego rozumu publicznego oraz koncepcji niezależnej sfery politycznej).

STRESZCZENIE [ENG]

The issue of public reason is one of the most important elements within John Rawls’s political idea of justice. As Rawls describes it, the concept of public reason is a characteristic for democratic societies way of formulating plans, setting goals and making decisions. The research project focuses on one issue connected with the idea of public reason – the foundation of its normative status and its claims to moral and political validity. Rawls states that public reason gives an account of actual democratic practices and habits (descriptive aspect). However, he argues afterward that being guided by public reason within the political domain is advisable and morally obligatory (normative aspect). The questionable point of the argumentation is the relation between both of the dimensions mentioned above, constituting the problem of transition from facts to principles (the transition problem).


The hypothesis assumes that it is impossible to base such strong normative claims of public reason merely on descriptive facts and, so called, freestanding political values. The status of the idea is so strong, because the author implicitly adopts certain premises which are not justified (in the light of his own methodology). Such an important premise, one that becomes crucial for the whole theory, is the liberal idea of tolerance. This fact will become apparent after an examination of Rawlsian justification system and criticizing its essential concepts of reasonable pluralism, overlapping consensus and political constructivism.


The proven failure of the grounding of public reason in facts and political values would not result in the total destruction of the Rawlsian conception. This would still constitute an attractive standpoint within contemporary liberal philosophy, although some of its important aspects, like public reason and freestanding political domain, would have to be reformulated or even abandoned.