Najliczniejszą grupą zawodów zaufania publicznego wyposażonych we własne samorządy są zawody związane z ochroną zdrowia ( lekarze, pielęgniarki+położne, farmaceuci, psychologowie, diagności laboratoryjni oraz osobno lekarze weterynarii). Zakresem egzaminu będą objęte 2 pierwsze z w/w.
Wszystkie ustawy w tej grupie są wzorowane na pierwszej ( lekarze), przy czym część ustaw obejmuje oprócz spraw samorządowych również zasady wykonywania zawodu ( np. weterynarze). Co do lekarzy oraz pielęgniarek i położnych, zasady wykonywania ich zawodów są określone w osobnych ustawach ( o zawodzie lekarza, o zawodzie pielęgniarki i położnej), które nie wchodzą w zakres niniejszych rozważań. Warto jednak wspomnieć, że i w tych ustawach są przewidziane istotne uprawnienia samorządów - np do wydawania certyfikatów uprawniających do pracy w poszczególnych krajach.
Ustawa z 17 maja 1989 o izbach lekarskich ( tzn o samorządzie lekarskim) stanowi, że jednostkami samorządu są Naczelna Izba Lekarska i okręgowe izby lekarskie - wszystkie wyposażone w osobowość prawną. Natomiast organami NIL są Naczelna Rada Lekarska, Naczelna Komisja Rewizyjna, Naczelny Sąd Lekarski i Naczelny Rzecznik odpowiedzialności Zawodowej. Organami zaś izb okręgowych są okręgowy zjazd lekarzy, okręgowa rada lekarska, okręgowa komisja rewizyjna i okręgowy rzecznik odpowiedzialności zawodowej. Prócz tego funkcjonuje Krajowy Zjazd Lekarzy jako „naczelna władza” samorządu, zwoływany co 4 lata lub częściej w określonych sytuacjach szczególnych.
Ustawa określa zadania samorządu najpierw zbiorczo (art. 4), zaś następnie szczegółowo przy opisie kompetencji poszczególnych organów. Uprawnienia te nie naruszają kompetencji związków zawodowych (które nie są formą samorządu zawodowego), choć się częściowo z nimi pokrywają - gł. w sferze popierania praw pracowniczych.
Kadencja organów (wszystkich samorządu trwa 4 lata, tą samąfunkcję można piastować pod rząd tylko 2 kadencje.
Samorząd nie obejmuje wszystkich lekarzy (w tym dentystów) z wykształcenia, a jedynie uprawnionych do wykonywania zawodu. Przyznawanie tego prawa i prowadzenie rejestru lekarzy jest kompetencją samorządu. Członkowie samorządu są obowiązani przestrzegać ustalonych przez samorząd zasad etyki i deontologii ( zasady te istnieją we wszystkich zawodach medycznych), zaś naruszenie tych zasad, wzgl. przepisów o wykonywaniu zawodu skutkuje odpowiedzialnością zawodową przed sądami lekarskim ( ustawa nie używa określeń odpowiedzialność „dyscyplinarna”, czy sądy wzgl. komisje „dyscyplinarne” - tym się m. in. różnią samorządy medyczne od pozostałych).
Ustawa zawiera pewne uprawnienia pracownicze członków organów samorządu ( znaczna większość lekarzy zarobkuje wszak w oparciu o stosunki pracy). Mają oni mianowicie prawo na wniosek swych organów otrzymać zwolnienie ( niepłatne) dla wykonania obowiązków samorządowych. Ponadto wypowiedzenie im umowy o pracę winno być poprzedzone zgodą właściwej rady lekarskiej, wyjąwszy sytuację nabycia prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy (art. 40 kp). Pracodawca nie może również wypowiedzieć im warunków pracy czy płacy na niekorzyść, chyba że czyni to wobec wszystkich pracowników lub też nastąpiła utrata zdolności wzgl. uprawnień do wykonywania dotychczasowej pracy (art. 43 kp).
Kompetencje poszczególnych organów samorządu lekarskiego są podobne jak w przypadku innych korporacji (np. adwokackiej) - zjazdy przyjmują sprawozdania, dodejmują uchwały kierunkowe co do działalności samorządu w mających nastąpić okresach lub też zajmują stanowisko w sprawach dotyczących całego środowiska (wzgl całej izby), rady urzędują permanentnie i załatwiają bieżące sprawy samorządu, pozostałe organy (komisje rewizyjne, sądy lekarskie i rzecznicy) mają charakter wyspecjalizowany. W stosunku do uchwał organów samorządu istnieje kompetencja Ministra Zdrowia podobna do tej, którą ma Minister Sprawiedliwości wobec organów adwokatury - może on mianowicie zaskarżać uchwały do SN, a także występować do Krajowego Zjazdu lub Naczelnej Rady o podjęcie uchwały. Ponadto, uchwały w sprawie prawa wykonywania zawodu mogą być zaskarżane do sądu administracyjnego przez samych zainteresowanych lub ministra.
Orzekanie o odpowiedzialności zawodowej jest dwuinstancyjne, członkami sądów lekarskich mogą być jedynie osoby wykonujące zawód nieprzerwanie co najmniej 7 lat. Natomiast obrońcą może być- co ciekawe - lekarz lub adwokat. Do procedury przed sądami lekarskimi stosuje się posiłkowo kpk. Od wyroków skazujących wyższego (naczelnego) sądu lekarskiego istnieje możliwość wniesienia odwołania do właściwego miejscowo sądu apelacyjnego wydziału pracy, który orzeka wg przepisów kpc o apelacji. Od jego wyroku kasacja nie przysługuje.
Okręgowe sądy lekarskie sprawują również sądownictwo polubowne między członkami korporacji, a także między nimi a innymi pracownikami wzgl. instytucjami służby zdrowia w sporach dotyczących wykonywania zawodu lekarza.
Samorząd pielęgniarek i położnych jest zorganizowany na b. podobnych zasadach, co lekarski. Wykazuje też podobne swoistości - np szczególne uprawnienia pracownicze członków organów samorządu, a także odpowiedzialność i sądownictwo okeślone jako zawodowe (nie zaś dyscyplinarne) .